Menopoz sonrası kemik kaybı ve kırık riski

Özet

Menopoz geçişinde, özellikle son âdetten önceki bir yıl ile sonraki iki yılda, kemik yoğunluğu yaşamın diğer dönemlerine göre çok daha hızlı azalır. Bu dönemde kaybedilen kemik, osteoporoz ve kırık riskinin büyük kısmını belirler. İyi haber: kemik kaybı ölçülebilir, yavaşlatılabilir ve kırık riski düşürülebilir. Yaklaşımın omurgası nettir: risk değerlendirmesi, gerektiğinde ölçüm, direnç egzersizi, yeterli protein, kalsiyum ve D vitamini, sigarasız yaşam ve gerekirse ilaç. Hangi adımların sana uygun olduğuna doktorun karar verir.

Ne oluyor?

Kemik canlı bir dokudur, sürekli yıkılır ve yeniden yapılır. Östrojen bu dengede yıkımı frenler. Östrojen azaldığında yıkım hızlanır, yapım yetişemez ve kemik dokusu seyrekleşir. Osteopeni (azalmış yoğunluk) ve ileri düzeyde osteoporoz ortaya çıkabilir.

Kayıp en çok, süngerimsi kemiğin yoğun olduğu omurga ve kalçada olur. Osteoporoz ağrı yapmaz, ilk belirti çoğu zaman bir kırıktır. El bileği, omurga (boy kısalması, kamburlaşma, ani sırt ağrısı) veya kalça. Kalça kırığı, ileri yaşta ciddi bir bağımsızlık kaybı ve ölüm nedenidir.

Kırık riskini artıran etkenler şunlardır: erken menopoz (45 yaş altı), düşük vücut ağırlığı, ebeveynde kalça kırığı, sigara, aşırı alkol, uzun süreli kortizon kullanımı, romatoid artrit, tiroid fazlalığı, D vitamini eksikliği ve hareketsizlik.

Ne biliyoruz?

• Kayıp menopoz penceresinde hızlanır: SWAN'da omurga kemik yoğunluğu, son âdetten önceki bir yıl ve sonraki iki yılı kapsayan dönemde yılda yaklaşık %2–2,5 azalmıştır. Premenopozda kayıp neredeyse sıfırdır ve geç postmenopozda yavaşlar ^{1 7}. Bu üç yıllık pencere, kemik açısından en kritik dönemdir.

• Risk hesaplanabilir: FRAX gibi araçlar, yaş, kırık öyküsü, aile öyküsü, sigara, kortizon ve varsa kemik yoğunluğu ölçümünü kullanarak 10 yıllık kırık olasılığını hesaplar ve ölçüm ile tedavi kararlarına yön verir ⁴. Türkiye'ye özgü FRAX modeli bulunmaktadır ve ulusal kırık verisine dayanır ⁶.

• Ölçüm herkese değil, riske göre: Menopause Society 65 yaş üstünde tüm kadınlara, 65 yaş altında ise risk faktörü olan postmenopozal kadınlara kemik yoğunluğu ölçümü (DXA) önerir ².

• HRT kemik kaybını önler ve kırığı azaltır: Randomize çalışmalarda HRT, omurga ve kalça kırıklarını anlamlı biçimde azaltmıştır. Menopozdan sonraki ilk 10 yılda veya 60 yaş altında, kırık riski yüksek kadınlarda kemik için de bir seçenektir. Erken menopoz ve POI'de en azından ortalama menopoz yaşına kadar HRT önerilir ^{3 2}.

• Diğer ilaçlar: Bifosfonatlar, denosumab, selektif östrojen reseptör modülatörleri ve kemik yapımını artıran ilaçlar, osteoporoz tanısı veya yüksek kırık riski olan kadınlarda kanıtlı seçeneklerdir. Seçim, risk düzeyi ve eşlik eden durumlara göre doktorun tarafından yapılır ^{2 8}.

• Kalsiyum ve D vitamini gerekli ama yeterli değil: Yeterli alım kemik için temel koşuldur. Ancak sağlıklı, düşük riskli kadınlarda takviye tek başına kırığı önlemez. Kalsiyumun besinlerden alınması tercih edilir. D vitamini eksikliği yaygındır ve kan testiyle tesbit edilebilir ^{5 2}.

• Egzersiz kemik ve kası birlikte korur: Ağırlık taşıyan ve direnç egzersizleri kemik yoğunluğunu korur. Denge egzersizleri düşmeyi önler. Kırık ekseriya düşmeyle oluşur. Düşmeyi önlemek kemiği güçlendirmek kadar önemlidir ².

Bu bilgi ne sağlar?

• Riskini konuş: 45 yaşından önce menopoza girdiysen, ailede kalça kırığı varsa, kortizon kullandıysan veya sigara içiyorsan, kemik yoğunluğu ölçümünü doktoruna sor. Bekleyip 65 yaşını görmeye gerek yok.

• Bugün başla: Haftada 2–3 gün direnç egzersizi, günlük yürüyüş, her öğünde protein, süt ürünleri/yeşil yapraklı sebze/kuruyemiş gibi kalsiyum kaynakları, güneş ve gerekirse doktorunun belirlediği D vitamini. Sigara ve aşırı alkol, kemiğin en büyük düşmanlarındandır.

• Düşmeyi önle: Ev içinde halı kenarları, kaygan zemin, yetersiz aydınlatma için önlem alabilirsin. Görme ve denge kontrolü çalışabilirsin. Uyku ilaçlarının etkisi konusunda bilinçli olabilirsin. Bunlar kırık önlemenin en ucuz adımlarıdır.

• Ölçüm sonucunu doktorun yorumlar: DXA'daki "T-skoru", yaş, risk faktörleri ve FRAX ile birlikte anlam kazanır. Tek başına bir tedavi kararı değildir.

Kaynaklar

1. Finkelstein JS ve ark. Bone mineral density changes during the menopause transition in a multiethnic cohort of women. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(3):861-868.
2. The Menopause Society. Management of osteoporosis in postmenopausal women: the 2021 position statement. Menopause. 2021;28(9):973-997.
3. The Menopause Society. The 2022 Hormone Therapy Position Statement. Menopause. 2022;29(7):767-794.
4. Kanis JA ve ark. FRAX and the assessment of fracture probability in men and women from the UK. Osteoporos Int. 2008;19(4):385-397.
5. US Preventive Services Task Force. Vitamin D, calcium, or combined supplementation for the primary prevention of fractures. JAMA. 2018;319(15):1592-1599; Aralık 2024 güncelleme taslağı: toplumda yaşayan postmenopozal kadınlarda kırık/düşme önleme için takviyeye karşı (D önerisi).
6. Tuzun S ve ark. Incidence of hip fracture and prevalence of osteoporosis in Turkey: the FRACTURK study. Osteoporos Int. 2012;23(3):949-955 (Türkiye FRAX modelinin dayanağı).
7. Greendale GA ve ark. Bone mineral density loss in relation to the final menstrual period in a multiethnic cohort: results from SWAN. J Bone Miner Res. 2012;27(1):111-118.
8. Panay N ve ark. International Menopause Society (IMS) recommendations and key messages on women's midlife health and menopause. Climacteric. 2025;28(6):634-656.

İlgili makaleler

• Eklem ve kas ağrıları 5 dakikalık okuma
• Hormon tedavisi (HRT) nedir? 6 dakikalık okuma
• Menopoz kilo aldırır mı? 5 dakikalık okuma
• Kalp-damar sağlığı 5 dakikalık okuma