Hormonlar bu dönemde nasıl değişir?

Özet

Perimenopozda hormonlar düzenli biçimde "azalmaz". Yıllarca dalgalanır, bazen üreme çağındakinden daha yüksek zirveler yapar ama nihayetinde kalıcı olarak düşük bir düzeye iner. Bu dalgalanma belirtilerin neden gelip geçtiğini, neden bir ay iyi bir ay kötü hissedildiğini açıklar. Aynı nedenle tek bir kan ölçümü, o gün bedeninde ne olduğunu ancak kısmen anlatır. Lumia bu yüzden sana "bugünkü hormon seviyen"i değil, değişkenliği açıkça gösteren tipik örüntüyü ve kendi kaydettiğin verini sunar.

Ne oluyor?

Üreme çağında döngü, beyin (hipotalamus ve hipofiz) ile yumurtalıklar arasındaki geri bildirim halkasıyla düzenlenir: Hipofizden salınan FSH bir folikülü olgunlaştırır, folikül östrojen üretir, yumurtlamadan sonra kalan doku progesteron salgılar. Yumurta rezervi azaldıkça bu halka gevşer ve hormonlar farklı hızlarda değişmeye başlar ¹:

• AMH (anti-Müllerian hormon): Kalan folikül sayısını yansıtır ve en erken düşen hormondur. Menopozdan yıllar önce azalmaya başlar. Rezervi gösterir, ama belirtileri açıklamaz.

• Progesteron: Erken azalanlardan biridir. Yumurtlamanın atlandığı veya zayıfladığı döngülerde progesteron yeterince üretilmez. Bu, âdet aralıklarının değişmesinin, kanamanın yoğunlaşmasının ve uykuyla ruh halinin bozulmasının önemli bir nedenidir.

• FSH: Beyin, azalan yumurtalık yanıtını telafi etmek için FSH'u yükseltir. Ama perimenopozda FSH tek yönde yükselmez. Aylar içinde yüksek ve normal değerler arasında gidip gelir.

• Östrojen (östradiol): En yanlış anlaşılan hormondur. Perimenopozda azalmak yerine düzensiz ve bazen aşırı üretilir. Yükselen FSH'un uyardığı foliküller dönem dönem yüksek östrojen zirveleri yaratır. Kalıcı düşüş, son âdete yaklaşırken ve sonrasında gerçekleşir.

• Testosteron: Menopozla birlikte ani düşmez. 20'li yaşlardan itibaren yaşla yavaş yavaş azalır. Yumurtalıklar menopoz sonrasında da bir miktar üretmeye devam eder.

Son âdetten sonra tablo sadeleşir. Artık östrojen kalıcı olarak düşüktür, FSH kalıcı olarak yüksektir, ana östrojen kaynağı artık yumurtalık değil, yağ dokusunda üretilen daha zayıf bir östrojen türü olan östrondur.

Ne biliyoruz?

• Dalgalanma kuraldır, istisna değil: Menopoz geçişini yıllarca izleyen SWAN çalışma grubunda östrojen ve FSH'un kadın kadına ve aynı kadında aydan aya büyük değişkenlik gösterdiği, kalıcı değişimin son âdetten yaklaşık iki yıl önce hızlandığı gösterilmiştir ². Perimenopozun endokrinolojisi "yavaş kapanan bir musluk" değil, "titreyen bir musluk"tur ³.

• Tek ölçüm evreyi söylemez: NICE, 45 yaş üstünde tipik belirtileri olan kadınlarda FSH ölçümünün gerekli olmadığını belirtir, çünkü sonuç aynı ayda bile farklı çıkabilir. Ölçüm, 40 yaş altında prematür over yetmezliği şüphesi gibi belirli durumlarda anlamlıdır ⁴.

• AMH menopoz zamanını kabaca öngörür, belirtileri değil: SWAN verisinde çok düşük AMH, son âdetin yaklaştığını işaret eder. Ancak bu tahmin yıllar ölçeğindedir ve sıcak basmasının şiddetiyle ilişkili değildir ⁵.

• Sıcak basması östrojenin "çekilmesiyle" tetiklenir (hem düşüşü hem dalgalanması): Hipotalamusta ısı düzenlemesini yapan nöronlar (KNDy nöronları) östrojen çekilmesiyle aşırı etkin hale gelir ve vücut ısısının "konfor aralığını" daraltır. Bu yüzden belirtiler östrojenin en oynak olduğu geç perimenopozda başlar, erken postmenopozda en yoğundur ve östrojen kalıcı düşük düzeye indikten sonra da yıllarca sürebilir ⁷. Yeni hormon dışı ilaçların bir kısmı tam bu mekanizmayı hedefler (Lumia makale: Hormon Dışı Seçenekler).

• Testosteron eksikliği tanısı kan değeriyle konmaz: Uluslararası uzlaşı, kadınlarda testosteron seviyesinin cinsel istek veya enerjiyle güvenilir bir ilişki göstermediğini, ölçümün yalnızca aşırı yüksekliği dışlamak için kullanılmasını belirtir ⁶.

Bu bilgi ne sağlar?

• Belirtilerin gelip gitmesi olağandır: İki iyi haftanın ardından gelen kötü bir hafta, tedavinin "işe yaramadığı" ya da senin "kötüye gittiğin" anlamına gelmez. Çoğu zaman bu hissettiğin dalgalanma sebeplidir. Takip verisi bu örüntüyü görünür kılar.

• Yüksek östrojen dönemleri de belirti yapar: Meme hassasiyeti, şişkinlik ve yoğun kanama gibi yakınmalar perimenopozda "östrojen azalıyor" beklentisine ters düşer, ama tam da bu dalgalanmanın parçasıdır. Baş ağrısı ataklarının sıklaşması da bu dönemde görülür. Migreni tetikleyen östrojenin ani düşüşleridir ve dalgalanma bu düşüşleri sıklaştırır.

• Progesteronun erken düşmesi neden önemli: Uyku, kaygı ve âdet düzeni üzerindeki etkileri nedeniyle doktorlar perimenopozda bazen önce progesteron tarafını değerlendirir. Bu bir tedavi kararıdır ve yalnızca doktorunla verilir.

• Kan tahlili sonucuna tek başına bakma: "FSH'um normal çıktı, demek ki perimenopozda değilim" çıkarımı yanlış olabilir. Sonucu yaş, âdet düzeni ve belirtilerle birlikte doktorun yorumlar.

Lumia'daki hormon görseli evrelere göre tipik örüntüyü ve bu örüntüdeki değişkenlik bandını gösterir. Kişisel hormon seviyen değildir. Kendi döngü ve semptom kayıtların bu görselin yanına konabilir, ikisini karşılaştırmak, doktoruna götüreceğin somut bir veri olacaktır.

Kaynaklar

1. Harlow SD ve ark. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10. Menopause. 2012;19(4):387-395.
2. Randolph JF ve ark. Change in follicle-stimulating hormone and estradiol across the menopausal transition. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(3):746-754.
3. Prior JC. Perimenopause: the complex endocrinology of the menopausal transition. Endocr Rev. 1998;19(4):397-428.
4. NICE. Menopause: identification and management (NG23). 2015; güncelleme Kasım 2024.
5. Finkelstein JS ve ark. Antimullerian hormone and impending menopause in late reproductive age. J Clin Endocrinol Metab. 2020;105(4):e1862-e1871.
6. Davis SR ve ark. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(10):4660-4666.
7. Rance NE ve ark. Modulation of body temperature and LH secretion by hypothalamic KNDy neurons. Front Neuroendocrinol. 2013;34(3):211-227.

İlgili makaleler

• Perimenopoz, menopoz, postmenopoz: evreler ne anlama geliyor? 5 dakikalık okuma
• FSH ve östradiol: kan testleri ne söyler, ne söylemez? 5 dakikalık okuma
• Sıcak basması ve gece terlemesi 5 dakikalık okuma
• Progesteron ve döngü: perimenopozda neden önce o azalır? 5 dakikalık okuma